Më 30 dhjetor 2024, Komiteti për Investime Strategjike i kryesuar nga Kryeministri Edi Rama miratoi projektin e Jared Kushner për ndërtimin e një resorti luksoz në Ishullin e Sazanit. Investimi: 1.4 miliardë euro. Premtimi: një destinacion elitar që do të tërheqë miliarderët e botës dhe do të vendosë Shqipërinë në hartën e turizmit ultra-luksoz.
Por brenda tre javësh, 41 organizata mjedisore nga 28 vende iu drejtuan Ramës me një thirrje publike: pezulloni menjëherë çdo ndërhyrje ndërtimore në Sazan.
Në qendër të kësaj beteje nuk është vetëm një ishull. Është pyetja themelore për Shqipërinë: sa kushton zhvillimi, dhe kush vendos nëse kostoja ia vlen?
Sazani - Një ishull me histori dhe biodiversitet unik
Ishulli i Sazanit ndodhet në hyrje të Gjirit të Vlorës, 2.5 km larg bregut. Për dekada ishte bazë ushtarake — e mbyllur, e izoluar, dhe e paprekur nga turizmi. Kjo izolim ka pasur një efekt anësor të paplanifikuar: ka mbrojtur biodiversitetin në mënyrë që asnjë park kombëtar nuk do ta kishte arritur.
Sazani dhe ujërat përreth tij janë pjesë e Parkut Kombëtar Detar Karaburun-Sazan, një zonë e mbrojtur që mbulon mbi 125 km² dhe përmban disa nga habitatet më të rëndësishme detare të Mesdheut.
Shifrat janë mbresëlënëse: mbi 300 lloje peshqish, 55 lloje gjitarësh, 105 lloje shpendësh, dhe 28 lloje zvarranikësh. Por që të gjitha këto shifra, një lloj ngre alarmin më të madh: foka munkë e Mesdheut (Monachus monachus).
Foka munkë është një nga gjitarët më të kërcënuar në botë, me më pak se 700 individë të mbetur globalisht. Ujërat përreth Sazanit — veçanërisht shpellat bregdetare të paarritshme — janë një nga habitatet e fundit të sigurta për këtë specie.
Ujërat e pastra përreth Karaburun-Sazanit — habitat kritik për speciet e kërcënuara
Projekti i Kushner - Çfarë planifikohet?
Sipas raportimeve të mediave greke dhe shqiptare, projekti parashikon ndërhyrje në 45 hektarë të ishullit — një sipërfaqe e konsiderueshme duke pasur parasysh që i gjithë ishulli është rreth 5.7 km².
Plani përfshin:
- Vila dhe bungalove luksoze
- Infrastrukturë portuale për jahte private
- Restorante, spa, dhe ambiente rekreative
- Helipada për transport të shpejtë nga Tirana
Affinity Partners, kompania e Kushner, e ka prezantuar projektin si “investim transformues” që do të kriojë vende pune dhe do ta vendosë Shqipërinë në nivel me destinacione si Santorini ose Mykonos.
Por organizatat mjedisore ngrenë një pyetje tjetër: çfarë të drejte kemi të shkatërrojmë një ekosistem unik për një resort që do të shërbejë për një elitë shumë të vogël?
Shqetësimet mjedisore - Pse 41 organizata reaguan?
Letra e hapur drejtuar Ramës — e nënshkruar nga organizata si WWF, MedPAN, dhe rrjete mjedisore evropiane — argumenton se projekti sjell rreziqe të papranueshme:
1. Ndotja akustike dhe ndriçimi artificial Fokatë munkë janë jashtëzakonisht të ndjeshme ndaj zhurmës dhe dritës. Jeta në ujë bazohet në qetësi. Ndërtimi i një resorti — me trafikun e jahteve, helikopterëve, dhe aktivitetit njerëzor — do të shkatërrojë habitat që speciet këto kanë përdorur për mijëra vjet.
2. Humbja e habitateve kritike Posidonia oceanica, bari detar që formon “livadhe” nënujore, është thelbësor për riprodhimin e shumë llojeve të peshqve dhe për stabilitetin e bregut. Ndërhyrjet në bregdet dhe ndotja do ta dëmtojnë këtë ekosistem.
3. Mungesë e vlerësimit mjedisor Organizatat thonë se nuk është kryer një vlerësim mjedisor gjithëpërfshirës, siç kërkohet nga legjislacioni shqiptar dhe udhëzimet e BE-së. Si mund të miratohet një projekt pa e kuptuar plotësisht ndikimin e tij?
4. Mbeturinat ushtarake Sazani ka qenë bazë ushtarake për dekada. Ekziston rreziku i mbeturinave toksike dhe municionit të pashpërthyer që nuk janë pastruar plotësisht. Si do të menaxhohet kjo në mënyrë të sigurt?
Bregdeti i paprekur i Sazanit — në prag të transformimit radikal
Çfarë thotë qeveria shqiptare?
Deri tani, reagimi zyrtar ka qenë minimal. Rama ka mbrojtur investimin si “mundësi historike” për Shqipërinë dhe ka theksuar se projekti do të ketë standarde të larta mjedisore.
Por standardet e premtuara dhe standardet e aplikuara nuk janë gjithmonë të njëjta. Greqia ia “fali” Shqipërisë Sazanin në 1947, dhe sot media greke shkruan me ironi: “Ishulli që i dhamë Shqipërisë tani do të bëhet destinacion i miliarderëve amerikanë.”
Ironia është e dhimbshme — por më e dhimbshme është fakti që vendimi për të shkatërruar ose ruajtur një nga ekosistemet më të rëndësishme të Mesdheut po merret pa debat publik të mjaftueshëm.
Kontradikta me angazhimet ndërkombëtare
Shqipëria është në procesin e anëtarësimit në BE. Një nga kapitujt më të rëndësishëm të negociatave është Kapitulli 27 — Mjedisi dhe Ndryshimet Klimatike.
BE kërkon që vendet kandidate të zbatojnë politika strikte mjedisore, të mbrojnë zonat e mbrojtura, dhe të respektojnë direktivat për biodiversitetin.
Organizatat mjedisore argumentojnë se miratimi i projektit në Sazan është “kontradiktë e drejtpërdrejtë” me këto angazhime. Si mund të pretendojmë se jemi gati për BE kur shkatërrojmë parqet tona kombëtare për resortë privatë?
Argumenti ekonomik - A ia vlen?
Mbështetësit e projektit thonë: “1.4 miliardë euro investim, vende pune, turizëm elitar.” Por le të shohim më thellë.
Turizmi shqiptar solli 2.5 miliardë euro në 2023. Kjo shifër bazohet kryesisht në turizëm masiv — plazhe të aksesueshme, çmime të ulëta, dhe autenticitet.
Një resort ultra-luksoz në Sazan do të shërbejë për një audiencë shumë të vogël — njerëz që mund të paguajnë 5,000-10,000 euro natën. Sa vende pune lokale do të krijojë vërtet? Sa prej këtyre parave do të mbeten në Shqipëri, dhe sa do të eksportohen si fitim për investitorët e huaj?
Dhe çmimi mjedisor? Parku Kombëtar Detar Karaburun-Sazan është një aset që mund të gjenerojë turizëm të qëndrueshëm për dekada — zhytje, ekoturizëm, edukim mjedisor. Një resort privat e shndërron këtë në mall të shtrenjtë për të pasur.
Çfarë mund të bëhet?
Organizatat mjedisore nuk janë kundër zhvillimit. Janë kundër zhvillimit të papërgjegjshëm.
Kërkesat e tyre janë të qarta:
- Pezullim i menjëhershëm i punimeve deri sa të kryhet një vlerësim mjedisor i pavarur dhe gjithëpërfshirës.
- Konsultim publik me shkencëtarë, organizata mjedisore, dhe komunitetin lokal.
- Transparencë në kontratën me Affinity Partners — çfarë garancish mjedisore janë përfshirë?
- Alternativa — a ka mënyrë që Sazani të zhvillohet si destinacion i qëndrueshëm pa shkatërruar biodiversitetin?
Një peticion ndërkombëtar tashmë ka grumbulluar mijëra nënshkrime duke kërkuar ndalimin e projektit.
Çfarë humbasim nëse Sazani shkatërrohet?
Imagjino 20 vjet në të ardhmen. Turistët e huaj vijnë në Shqipëri dhe pyesin: “Ku mund të shohim fokën munkë?”
Përgjigjja do të jetë: “Dikur jetonin këtu. Pastaj ndërtuam një resort.”
Foka munkë nuk mund të rivendoset. Ekosistemet detare, një herë të shkatërruara, duhen dekada për tu rimëkëmbur — nëse rimëkëmben fare.
Shqipëria ka një nga vijat më të bukura bregdetare të Mesdheut. Por bukuria pa mbrojtje nuk zgjat. Greqia, Spanja, Italia — të gjitha kanë paguar çmimin e zhvillimit të pakontrolluar bregdetar. A duhet ta përsërisim të njëjtën gabim?
Sazani si simbol
Kjo betejë nuk është vetëm për një ishull. Është për mënyrën se si Shqipëria vendos prioritetet.
A jemi vend që i thotë “po” çdo investitori me para, pavarësisht kostos mjedisore?
Apo jemi vend që kupton se natyra e paprekur është vetë pasuria — dhe se ruajtja e saj nuk është pengesë për zhvillimin, por kushti për një zhvillim që zgjat?
Sazani pret përgjigjen. Dhe bota po shikon.