Në nëntor 2025, Shqipëria hapi klusterin e gjashtë dhe të fundit të negociatave me Bashkimin Europian — duke përfunduar në pak më shumë se një vit atë që disa vende kandidate e kanë zgjatur për dekada. Por hapja e kapitujve nuk është e njëjta gjë me mbylljen e tyre. Tani fillon puna e vërtetë: përmbushja e standardeve, harmonizimi i legjislacionit dhe ndërtimi i kapaciteteve institucionale që Brukseli kërkon para se të japë dritën jeshile për anëtarësim.
Sipas Komisionerit të Zgjerimit Marta Kos, Shqipëria mund të bëhet anëtarja e 29-të e BE-së deri në vitin 2029 — nëse reforma vijojnë me ritmin aktual. Por sa realist është ky objektiv? Dhe ku qëndron Shqipëria krahasuar me fqinjët e saj?
Gjashtë klusterat — kronologjia
Metodologjia e re e zgjerimit të BE-së i grupon 33 kapitujt negociues në gjashtë klusterat tematike. Shqipëria i hapi të gjitha brenda 13 muajve:
- Klusteri 1 — Themelet (drejtësia, të drejtat themelore, prokurimi publik): hapur më 15 tetor 2024
- Klusteri 6 — Marrëdhëniet e Jashtme: hapur më 17 dhjetor 2024
- Klusteri 2 — Tregu i Brendshëm: hapur më 14 prill 2025
- Klusteri 3 — Konkurrueshmëria dhe Rritja Gjithëpërfshirëse: hapur më 22 maj 2025
- Klusteri 4 — Axhenda e Gjelbër dhe Lidhja e Qëndrueshme: hapur më 16 shtator 2025
- Klusteri 5 — Burimet, Bujqësia dhe Kohezioni: hapur më 17 nëntor 2025
Kjo kronologji bëri që Komisionerja Kos të deklaronte: “Kur jepni rezultate, përparoni”. Por siç paralajmëron ajo vetë, “vitet e ardhshme do të jenë momenti i së vërtetës”.
Hapja e të gjitha klusterave përfaqëson fillimin, jo fundin, e procesit të anëtarësimit
Raporti IBAR — testi vendimtar
Para se të mbyllet çfarëdo kapitulli, Shqipëria duhet të marrë një Raport Pozitiv të Vlerësimit të Standardeve Ndërmjetëse (IBAR) për kapitujt 23 (Gjyqësori dhe të Drejtat Themelore) dhe 24 (Drejtësia, Liria dhe Siguria). Ky raport funksionon si portë kalimi — asnjë kapitull nuk mund të mbyllet pa të.
Sipas Fondacionit Konrad Adenauer, Komisioni Europian dhe shtetet anëtare kanë rënë dakord për 14 standarde ndërmjetëse:
- 4 standarde për gjyqësorin dhe reformën në drejtësi
- 3 standarde për luftën kundër korrupsionit
- 7 standarde për mbrojtjen dhe promovimin e të drejtave të njeriut
Këto standarde përfshijnë përfundimin e procesit të vetingut gjyqësor, zvogëlimin e ngarkesës së çështjeve, forcimin e mekanizmave antikorrupsion dhe garantimin e të drejtave themelore. Sipas raportit të progresit të Komisionit Europian për 2025, Shqipëria ka përfunduar vetingun fillestar dhe ka miratuar një strategji të re drejtësie, por përballet me vonesa administrative, pozicione të paplotësuara dhe ndërhyrje politike.
Sipas analistëve, koha më e hershme për një IBAR pozitiv është fundi i vitit 2026 — një afat ambicioz por i mundshëm nëse fokusi mbahet.
Krahasimi rajonal — tre rrugë të ndryshme
Shqipëria nuk ecën e vetme drejt BE-së. Mali i Zi dhe Serbia kanë nisur negociatat shumë përpara, por trajektoret e tyre janë të dallueshme.
Mali i Zi — i pari në radh
Mali i Zi ka arritur fazën më të avancuar, duke përmbushur standardet ndërmjetëse për kapitujt 23 dhe 24. Sipas Këshillit Atlantik, pritet që gjatë 2026 Mali i Zi të mbyllë kapitujt e mbetur dhe të përgatitet për anëtarësim deri në 2028. Komisionerja Kos e ka cilësuar Malin e Zi si kandidatin e 28-të të mundshme.
Serbia — ngadalësim i dukshëm
Serbia ka 21 kapituj të hapura por vetëm dy të mbyllura provizorishtë. Sipas raportit të zgjerimit 2025, reformat kanë ngadalësuar ndjeshëm, me shqetësime serioze për lirinë e shprehjes dhe erozionin e lirisë akademike. Protestët masive dhe refuzimi i qeverisë për zgjedhje të parakohshme kanë komplikuar më tej procesin.
Shqipëria — e dyta, me ritëm të shpejtë
Shqipëria qëndron ndërmjet dy skajeve. Me të gjitha klusterat e hapura dhe një objektiv për mbylljen e negociatave deri në fund të 2027, pozicioni i saj varet nga kapaciteti për të kaluar testin e IBAR-it — diçka që Mali i Zi e ka arritur tashmë.
Tre vende, tre ritme të ndryshme drejt anëtarësimit në BE
Sfidat para mbyllje së kapitujve
Edhe pse hapja e klusterave u bë me shpejtësi, analistët paralajmërojnë se faza e mbylljes kërkon reforma shumë më të thella. Sipas Institutit Gjerman për Punët e Jashtme (DGAP), disa sfida kyçe mbeten:
Kapaciteti administrativ — Administrata publike shqiptare ka nevojë për reformë të thellë. Pozicione kyçe mbeten të paplotësuara, veçanërisht në institucionet që merren me harmonizimin e legjislacionit me acquis communautaire. Ky harmonizim përfshin mijëra faqe legjislacioni europian që duhet të përkthehen, adaptohen dhe miratohen — një ngarkesë pune që kërkon staf të specializuar dhe buxhet të dedikuar.
Polarizimi politik — Kriza aktuale politike — me protestat e dhunshme të 10 shkurtit, hetimet e SPAK-ut ndaj zyrtarëve të lartë dhe tensionet ndërmjet maxhorancës e opozitës — krijon pasiguri për vijueshmërinë e reformave. Sipas Këshillit Europian për Marrëdhënie të Jashtme (ECFR), polarizimi mund të ngadalësojë miratimin e legjislacionit kyç për harmonizim. Siç kemi analizuar më parë, kjo krijon një paradoks ku suksesi i drejtësisë së pavarur prodhon kosto politike afatshkurtër.
Gjyqësori — Megjithëse vetingu ka dhënë rezultate, sistemi gjyqësor përballet me mungesa serioze. Sipas Monitorit Europian, disa gjykata funksionojnë me kapacitet të reduktuar për shkak të pozicioneve bosh pas procesit të vetingut. Gjykata e Lartë dhe Gjykata Kushtetuese, të dyja pjesërishtë të rindërtuara pas vetingut, mbeten me ngarkesë të lartë çështjesh dhe kohë pritjeje të gjata.
Fondet e BE-së — Një sfidë e re ka dalë edhe në përdorimin e fondeve europiane. Akuzat për keqpërdorim të fondeve IPARD — fondet e destinuara për bujqësinë dhe zhvillimin rural — kanë ngritur pyetje nga shtetet anëtare rreth kapacitetit të Shqipërisë për të menaxhuar fondet e kohezionit që do të rriten ndjeshëm pas anëtarësimit.
Çfarë duhet vëzhguar në 2026
Viti 2026 do të tregojë nëse ritmi i Shqipërisë është i qëndrueshëm apo thjesht i shpejtë në fazën fillestare. Disa momente kyçe:
- Gjysma e parë e 2026: Qeveria shqiptare pret mbylljen provizore të grupit të parë të kapitujve — zakonisht ata më pak të ndërlikuar.
- Fundi i 2026: Afati për IBAR-in — raportin që hap rrugën për mbylljen e kapitujve kyç 23 dhe 24.
- Paketa e Zgjerimit 2026: Raporti vjetor i Komisionit, i pritur në vjeshtë, do të japë vlerësimin më të plotë të progresit.
- Presidenca qipriote e BE-së: Presidenti Begaj i ka dërguar mesazh Presidencës Qipriote për rëndësinë e mbylljes së kapitujve të parë gjatë kësaj periudhe.
Nëse Shqipëria arrin IBAR-in pozitiv brenda vitit, rruga drejt mbylljes së negociatave në 2027 mbetet e mundshme. Nëse jo, objektivi i anëtarësimit në 2029 do të shtyhej — dhe Mali i Zi do të shkojë i vetëm drejt anëtarësimit. Përgjigja do të varet jo vetëm nga vullneti politik, por nga kapaciteti institucional për të përkthyer premtimet në legjislacion të harmonizuar dhe gjykata funksionale.